Merero e ts'ehetsoang ke bafani le libuka tse tlamang ka molao

Mekhatlo e mengata e sa etseng phaello Lesotho e tsamaisa merero e ts'ehetsoang ka lichelete ke mofani a le mong kapa ba fetang. Mofani e mong le e mong o na le tekanyetso ea hae, sebopeho sa tlaleho le nako ea hae. Ka nako e ts'oanang, mokhatlo o tlameha ho boloka libuka tse tlamang ka molao le ho lokisa lipolelo tsa lichelete tsa selemo (AFS) bakeng sa mokhatlo kaofela.

Ana ke mesebetsi e 'meli e fapaneng. Mathata a qala ha a kopantsoe. Sengoloa sena se hlalosa kamoo u ka bolokang ka bobeli li le maemong a matle.

Boloka ledger e arohaneng bakeng sa thuso e 'ngoe le e 'ngoe

Molao o bonolo ka ho fetisisa ke hore thuso e 'ngoe le e 'ngoe ea lichelete (grant) e lokela ho latedisoa e le mong.

• Theha khoutu e arohaneng ea morero kapa ea setsi sa lits'enyehelo bakeng sa thuso e 'ngoe le e 'ngoe sistiming ea hau ea libuka.
• Kenya khoutu ea thuso e nepahetseng ho kamohelo le tefo e 'ngoe le e 'ngoe ha e ngoloa, eseng qetellong ea selemo.
• Moo mofani a e hlokang, boloka akhaonto ea banka e arohaneng bakeng sa thuso eo.
• Boloka tumellano ea thuso e saennoeng, tekanyetso e amohetsoeng le liphetoho life kapa life hammoho le ledger.

Haeba sistimi ea hau e sa khone ho latela merero, spreadsheet e bolokiloeng hantle e bapisoang le general ledger khoeli le khoeli ke qalo e sebetsang. Lisistimi tse ngata tsa sejoale-joale tsa libuka li khona ho etsa sena hantle, kahoo hoa lokela ho hlahloba.

Lits'enyehelo tse arolelanoang

Rente, metsi le motlakase, le meputso e meng hangata li arolelanoa pakeng tsa merero. Lumellanang ka mokhoa oa kabo o hlokang leeme o amoheloang ke mofani e mong le e mong. O ngole, o sebelise ka mokhoa o tsitsitseng 'me u boloke lipalo. U se ke ua lefisa bafani ba babeli ts'enyehelo e le 'ngoe.

Lichelete tse thibetsoeng le tse sa thibeloang

Chelete e fanoeng bakeng sa sepheo se itseng e thibetsoe (restricted). E ka sebelisoa feela bakeng sa sepheo seo. Chelete e fanoeng ntle le lipehelo ha e thibeloe (unrestricted).

• Latela libalanse tse thibetsoeng bakeng sa thuso e 'ngoe le e 'ngoe: balanse ea ho qala, kamohelo, ts'ebeliso le balanse ea ho qetela.
• Lichelete tse thibetsoeng tse sa sebelisoang qetellong ea selemo ha li lokolohe ho sebelisoa kae kapa kae. Hlahloba tumellano ea thuso hore na ho etsahala eng ka tsona.
• Hlahisa lichelete tse thibetsoeng le tse sa thibeloang ka ho hlaka ho AFS, ho latela moralo oa tlaleho oo u o sebelisang.

Litlaleho tsa bafani le lipolelo tsa lichelete tse tlamang ka molao

Litlaleho tsa bafani le AFS li araba lipotso tse fapaneng.

Tlaleho ea mofani e hlalosa kamoo thuso e le 'ngoe e sebelisitsoeng kateng ha e bapisoa le tekanyetso ea eona, bakeng sa nako e khethiloeng ke mofani. E ka 'na ea etsoa ho latela chelete e kene le e tsoileng (cash basis). E ka sebelisa lihlopha le chelete ea naha ea mofani.

AFS e tlamang ka molao e koahela mokhatlo kaofela bakeng sa selemo sa oona sa lichelete. E lokisoa tlas'a moralo oa ho ngola libuka, joalo ka IFRS for SMEs, 'me hangata ho latela accruals basis.

Ka lebaka la liphapang tsena, kakaretso e ke ke ea lumellana kamehla. Seo ke ntho e tloaelehileng. Se bohlokoa ke hore u khone ho bapisa tlaleho e 'ngoe le e 'ngoe ea mofani le ledger ea hau, 'me u hlalose phapang e 'ngoe le e 'ngoe. Boloka papiso e khuts'oane le tlaleho e 'ngoe le e 'ngoe eo u e romelang.

Litlhahlobo le agreed-upon procedures

Mefuta e 'meli ea mosebetsi oa kantle e atile.

• Tlhahlobo e tlamang ka molao. Mohlahlobi o fana ka maikutlo ka AFS ea mokhatlo kaofela. Tlhoko efe kapa efe ea sena e tsoa molaong kapa molaotheong oa lona.
• Tlhahlobo ea morero kapa agreed-upon procedures. Mofani a ka kopa tlhahlobo ea thuso ea hae, kapa agreed-upon procedures. Mosebetsing oa agreed-upon procedures, setsebi se etsa liteko tse itseng tse lumellanoeng le mofani 'me se tlalehe se fumaneng. Ha se fane ka maikutlo.

Bala tumellano e 'ngoe le e 'ngoe ea thuso kapele. Ngola hore na e hloka netefatso efe, hore na ke mang ea ka e etsang le hore na tlaleho e lokela ho fihla neng. Ebe u rera mosebetsi ona hammoho le tlhahlobo ea hau e tlamang ka molao moo u khonang, ho qoba ho leka lirekoto tse ts'oanang habeli.

Mekhoa e sebetsang

• Ts'oara tlhahlobo e khuts'oane ea khoeli le khoeli ea thuso e 'ngoe le e 'ngoe: ts'ebeliso ha e bapisoa le tekanyetso, balanse e thibetsoeng le litlaleho tse tlang.
• Boloka almanaka ea matsatsi a litlaleho tsa bafani le qetello ea selemo e tlamang ka molao.
• Boloka litokomane tse ts'ehetsang bakeng sa tefo e 'ngoe le e 'ngoe, li hlophisitsoe ho latela thuso.
• Haeba le ngolisitsoe bakeng sa VAT, hopolang hore litlamo tsa lona tsa li-invoice, ho kenyeletsa Lekuka, li sebetsa ka tsela e tloaelehileng.
• Tsebisa basebetsi ba merero ka likhoutu le litokomane. Liphoso tse ngata li qala kantle ho ofisi ea lichelete.

Kamoo re ka thusang

Re ka thusa ho theha li-ledger tsa lithuso, ho bapisa litlaleho tsa bafani le libuka tsa lona, ho lokisa AFS le ho etsa litlhahlobo tse tlamang ka molao le mesebetsi ea agreed-upon procedures, ho latela melao ea rona ea boipuso.

Sengoloa sena ke tlhahisoleseling e akaretsang, eseng keletso ea botsebi kapa ea lekhetho. Ka kopo bua le rona ka litlhoko tse amang mokhatlo oa hau.